نوعى اندازه گيرى كرد ) « 1 » و آيه ( الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى ، وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى ، آن كسى كه خلق كرد ، و خلقت هر چيزى را تكميل و تمام نمود ، و آن كسى كه هر چه را آفريد اندازه گيرى و هدايتش فرمود ) ، « 2 » و همچنين آيه ( ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ ، إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها هيچ مصيبتى در زمين و نه در خود شما پديد نمىآيد ، مگر آنكه قبل از پديد آوردنش در كتابى ضبط بوده ) ، « 3 » كه در باره ناگواريها است ، و نيز آيه ( ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه ، وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّه يَهْدِ قَلْبَه ، وَاللَّه بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ، هيچ مصيبتى نمىرسد ، مگر باذن خدا ، و كسى كه به خدا ايمان آورد ، خدا قلبش را هدايت مىكند ، و خدا بهر چيزى دانا است ) . « 4 » آيه اولى و نيز بقيه آيات ، همه دلالت دارند بر اينكه هر چيزى از ساحت اطلاق بساحت و مرحله تعين و تشخص نازل مىشود ، و اين خدا است كه با تقدير و اندازه گيرى خود ، آنها را نازل ميسازد ، تقديرى كه هم قبل از هر موجود هست ، و هم با آن ، و چون معنا ندارد كه موجودى در هستيش محدود و مقدر باشد ، مگر آنكه با همه روابطى كه با ساير موجودات دارد محدود باشد ، و نيز از آنجايى كه يك موجود مادى با مجموعه اى از موجودات مادى ارتباط دارد ، و آن مجموعه براى وى نظير قالبند ، كه هستى او را تحديد و تعيين مىكند ، لا جرم بايد گفت : هيچ موجود مادى نيست ، مگر آنكه بوسيله تمامى موجودات مادى كه جلوتر از او و با او هستند قالبگيرى شده ، و اين موجود ، معلول موجود ديگرى است مثل خود . ممكن هم هست در اثبات آنچه گفته شد استدلال كرد به آيه ( ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ ، خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ، اين اللَّه است كه پروردگار شما ، و آفريدگار همه كائنات است ) « 5 » . و آيه ( ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ) ، « 6 » چون اين دو آيه بضميمه آيات ديگرى كه گذشت قانون عمومى عليت را تصديق مىكند ، و مطلوب ما اثبات مىشود . براى اينكه آيه اول خلقت را بتمامى موجوداتى كه اطلاق كلمه ( چيز ) بر آن صحيح باشد ، عموميت داده ، و فرموده هر آنچه ( چيز ) باشد مخلوق خداست ، و آيه دومى خلقت را يك و تيره و يك نسق دانسته ، اختلافى را كه مايه هرج و مرج و جزاف باشد نفى مىكند . و قرآن كريم همانطور كه ديديد قانون عمومى عليت ميان موجودات را تصديق كرد ، نتيجه ميدهد كه نظام وجود در موجودات مادى چه با جريان عادى موجود شوند ، و چه با معجزه ، بر صراط مستقيم است ، و اختلافى در طرز كار آن علل نيست ، همه بيك و تيره است ، و آن اين است كه هر حادثى معلول علت متقدم بر آن است .

--> 1 - سوره فرقان آيه 2 2 - اعلى آيه 3 3 - سوره حديد آيه 22 4 - سوره تغابن آيه 11 5 - سوره مؤمن آيه 62 6 - سوره هود آيه 56